مصاحبه اختصاصی دکتر مجتبی مقصودی با کانال تلگرامی جامعه شناسی حوزه عمومی در خصوص تاب آوری اجتماعی جامعه ایرانی

"چیستی و کارکردهای قدرت تاب آوری اجتماعی و ملی؛ از نظر تا عمل"




 تعریف مفهومی: تاب آوری یا Resilience به مثابه توانایی بقا، پایداری، ایستادگی، انعطاف و سازواری در برابر فشارها، هجمه ها، سختی ها و ناملایمات اعم از طبیعی و غیرطبیعی تعریف می شود. این تاب آوری در سطوح مختلفی از جمله سطح فردی، خانوادگی، گروهی، حزبی، نژادی، قومی، مذهبی، دینی و ملی قابل شناسایی و بحث و فحص است و گاه این سازه واری برای بقاء، ناخواسته و خواسته تاثیرات و تغییرات کوچک و بزرگی را در شکل، ماهیت و اجزاء بدنبال دارد و مرز نهایی این تاب آوری؛ آستانه تحمل، شکنندگی و فروپاشی است.

 تاب آوری با دو مفهوم "پایداری" و "انعطاف" بصورت تواما همبسته و معنی و مفهوم می یابد. در این تعریف تاب آوری مرزهای محدود و شکننده و تقلیل گرایانه ی مقاومتResistance را در هم می نوردد؛ چرا که، در حالی که مقاومت دربرگیرنده وجوه سخت افزاری است؛ در مفهوم پایداری این مقاومت با عقلانیت انعطافی و انعطاف عقلانی پیوند می خورد. در این رویکرد انعطاف پذیری و سازواری، بخشی از سازوکار بقاء و محصول درایت، آینده نگری و فداکاری است، قبل از آنکه صدای خرد شدن استخوان های ملی، اجتماعی و اقتصادی شنیده شود!
تاب آوری مفهومی بین رشته ای: تاب آوری مفهومی بین رشته ای است. در حالی که هر رشته ای از علوم، ادراک خاصی از تاب آوری را نشانه می رود، ولی به لحاظ فراوانی بیشترین کارکرد و کاربرد مفهوم تاب آوری در حوزه "روانشناسی و علوم تربیتی-پزشکی" و سپس در "حوزه اقتصادی و محیط زیست" بوده و به مرور زمان به همه حوزه ها و ساحت های زندگی اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و مدیریت شهری تسری یافته است؛ در عین حال فراموش نکنیم مفهوم تاب آوری در علوم فنی و مهندسی به مثابه مقاومت و سازگاری سازه ها و مواد در برابر سایش و فرسایش و نیز فشارهای مستمر و مقطعی در سطوح مختلف اعم از فولادی و بتنی تعریف می شود. در حال حاضر این مفهوم بصورتی گسترش یابنده و فراگیر در همه حوزه ها از زندگی فردی تا نهاد خانواده، دولت، نهادهای مدنی و نخبگان را دربرمی گیرد.

سویه های تاب آوری: تاب آوری در عمل حداقل دو سویه دارد. در یک سویه آن فشارها، هجمه ها، ناملایمات، حوادث طبیعی و غیر طبیعی، مترقبه و غیر مترقبه، تعمدی و سهوی قرار دارد؛ در سویه دیگر آن توانایی بقاء، ماندگاری، استقامت و ظرفیت سازواری قرار دارد.
گاه علاوه بر دو سویه ی این محور مختصات، عوامل مداخله گر و متغیرهای ناخواسته دیگری نیز قرار دارند که ظرفیت تاب آوری را کاهش و افزایش می دهند و مدل کنشگری در فرایند تاب آوری را به بیش از دو ضلع افزایش می دهد. در حوزه های علوم اجتماعی و سیاسی این عوامل، متغیرهای ناخواسته ای اند که بر تشدید و یا تخفیف تاب آوری موثرند. همچنان که همزمانی و ناهمزمانی عوامل فشار و تاثیرگذار نقش بسزایی در تاب آوری ایفا می نماید. مثلا پدیده جهانی شدن، گسترش ابزارهای رسانه ای و آموزش های کاربردی می تواند بر این روند تاثیرگذار بوده و نقش مشدده و مخففه داشته باشد.

منابع موثر بر تاب آوری: منابع موثر بر تاب آوری ملی تک بعدی و تک ساحتی نبوده و خلل در هر یک از ساحت ها و اجزاء می تواند روند تاب آوری را دچار شکاف و اخلال و فروپاشی سازد. اصولا سرمایه ها و داشته ها در همه حوزه ها اعم از مادی و معنوی مهمترین عنصر موثر بر تقویت فرایند تاب آوری و پایداری ملی و اجتماعی است.

سرمایه های مشترک فرهنگی، تاریخی و هویتی؛ فرهنگ سیاسی غنی و قوی؛ سرمایه های اقتصادی اعم از پس اندازهای مالی تا توسعه اقتصادی - اجتماعی و اعتبارات خارجی؛ تعلق خاطر ملی و هم پیوندی میان دولت و ملت، وجود رهبران سیاسی و نخبگان فکری_ اجرایی ملت باور، خردگرا، آینده نگر، مصلح، کارآمد، روزآمد، مقبول و مشروع؛ نظام سیاسی توانمند، با تدبیر و صاحب برنامه؛ بورکراسی قانونمدار، کارآمد و چابک، دستگاه های نظامی- انتظامی و امنیتی توانمند، کارآمد و جامعه مدار؛ قوه قضاییه مستقل و نظام قانونگذاری و سیاستگذاری مستقل؛ هم پیمانان استراتژیک و متحدین واقعی، و نیز شادی، نشاط و امید به آینده ای روشن از جمله منابع موثر بر تاب آوری ملی است.

مشخصا نباید فراموش کنیم که شاه کلید تاب آوری، "کارآمدی جامعه محور" است و همه ی ساحت ها اعم از سیاسی، اقتصادی، اجتماعی ، فرهنگی، نظامی و امنیتی با حضور این عنصر، شاداب و سرزنده، و با غیبت، بدکارکردی، کژکارکردی این عنصر دچار افول می شوند.  به عبارتی کلید فهم تاب آوری و فروپاشی "کارآمدی"و"ناکارآمدی" است؛ بدین لحاظ، تاب آوری اجتماعی و ملی به مثابه کارآمدی نظام و نخبگان اجتماعی و ملی در فهم دنیای متحول و توانایی بسیج منابع متنوع و متکثر در راستای منافع ملی از طریق کاربست جسورانه ی مصالحه و مقابله! تعریف می شود.

دیده شده است جوامعی در برخی از حوزه ها نظیر نظامی- امنیتی به شدت کارآمد و در برخی دیگر از حوزه ها نظیر سیاسی- اجتماعی و اقتصادی در طیفی و سطوحی از ناکارآمدی قرار دارند. این وضعیت پرسش هایی را متبادر به ذهن می سازد که کارآمدی نا متوازن و وضعیت کاریکاتور گونه محصول چه بسترها، زمینه ها و شرایطی است و تا چه حد تاب آوری را تحت الشعاع قرار می دهد؟

اخلال در روند تاب آوری: وضعیت ایران کنونی نمونه مشخصی از اخلال در فرایند تاب آوری ملی است. در موضوع وجود اخلال در این عرصه مناقشه ای نیست ولی در حد و اندازه این نابسامانی محل مجادله و مناقشه بوده و دیدگاه ها، روایت ها و گزاره های متفاوتی را می توان برشمرد که عملا دو طرف طیف را پوشش می دهند. بزعم برخی این اخلال و موریانه خوردگی به حدی است که جز ظاهری آراسته و گمراه کننده، در همه حوزه آماده فروپاشی هستیم. فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و یوگسلاوی نمونه شاخصی از صحت مدعیان الگوی "ناکارآمدی= فروپاشی"است.

برخی دیگر از صاحبنظران با توجه به سرمایه تاریخی- ملی، علیرغم ناکارآمدی ها، صحنه سیاسی، اجتماعی و فرهنگی موجود را مرحله ای گذرا دانسته که هر چند موجودیت و کیان ملی را مخاطره ساز کرده است ولی با خوش بینی مفرط، با اتکاء تجربیات تاریخی چند هزارساله، ظرفیت تاب آوری جامعه و حوزه تمدن ایران را مهیای سربرآوردن ققنوس وار از دل آتش و نابسامانی بر می شمارند.

پایان




درج شده در تاریخ جمعه 25 آبان 1397
طبقه بندی: گفتگو و هم اندیشی،  اخبار،  عمومی، 
برچسب ها: مصاحبه، اختصاصی، تاب آوری، جامعه،
درباره


دانشیار رشته علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی - واحد تهران مرکزی
موضوعات
آخرین مطالب
آرشیو مطالب
نظر سنجی
مهمترین آسیب پایان نامه های دانش سیاست متاثر از کدام عامل است؟






صفحات جانبی
پیوند ها
ابر برچسب ها
پیوند های روزانه
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
كل مطالب : عدد
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :

mehfa

فالmehfa.com

mehfa.com

mehfa.com